In Medias Res

Editoriale

Bashkohuni me ne në rrjetet sociale

Kosovalive SH.P.K.
Rruga Vicianum, 2/1 Arberi
10000 Prishtine
Kosovë

Email: [email protected]
Tel: 038 753 465
Tel: 043 588 700

Për fenë nuk duhet të flitet në kuptimin absolut

me 14 Nëntor 2020 ora 17:24

U Kopjua

Atë problem që është shumë i vështirë dhe që dijetarët modernë e filozofët e religjionit duhet ta zgjidhin, mund të analizohet kështu:

Nëse Zoti është absolut në kuptimin metafizik dhe teologjik dhe nëse Ai flet si Absolut brenda një religjioni, e që më pastaj pohon se është religjioni i vërtetë, si është e mundur që të ketë shumë religjione që duket se implikojnë polikopjimin e absolutit? Athua kjo nuk e relativizon Absolutin? Kjo është pyetja e parë dhe pyetja bazë. T’i kthehemi shembullit konkret. Krishti ka thënë: “Unë jam rruga, jeta dhe e vërteta”. Pejgamberi i Islamit ka thënë: “Askush nuk e sheh Zotin nëse nuk më ka parë mua”. Mund që të bëhet një listë e deklaratave identike që i kanë përdorur themeluesit e religjioneve të tjera. Çka implikon kjo? Nëse i marrim seriozisht thëniet e Besëlidhjes së Re, si i krishterë, apo thëniet e haditheve dhe ajetet Kuranore, seriozisht si mysliman, apo thëniet e Bhagavd-Gitas, seriozisht si hindus, etj., si të pajtohemi tani me absolutizmin që pohimet e tilla implikojnë në religjione të tjera, por jo në besimin tonë? Pra, si të veprojmë me idenë e kuptimit të aboslutizmit të religjionit dhe konceptin e absolutes në metafizikë?

Kjo është çështje fundamentale që ka sjellë shumë njerëz në relativizmin e vetë religjionit, prandaj edhe të destruktivitetit të religjionit, që ndalon të jetë religjion nëse nuk buron dhe nuk çon kah Absoluti. Sulmin që e bënë kundër religjionit në shekullin XIX filozofët agnostikë dhe ateistë, si Karl Marksi dhe Ludvig Fojerbahu, si dhe pozitivistët si Ogyst Konti, në të vërtetë sulmet e tyre u mbështetën jo vetëm në mohimin e elementeve mbinatyrore dhe metafizike të religjionit, por pjesërisht edhe në larminë e religjioneve. Aq më tepër që në nivelin e popullarizuar njohuritë e mësimit të krishterë se “celibati është i mirë”, apo se “njeriu mund ta martojë vetëm një grua”, e më pastaj duke parë myslimanët ose hindusët, apo të dërguarit e Zotit nga Besëlidhja e Vjetër që kanë pasur, apo si në rastin e atyre të parëve, që edhe më tej kanë më shumë se një grua, e ka shkaktuar dyshimin në pikëpamjen e “absolutes” së ligjeve fetare. Si rezultat, filozofët skeptikë dhe ateistë e shumë besimtarë tjerë të zakonshëm përfunduan se gjithçka është relative dhe se për këtë feja nuk ka domethënie përfundimtare. Mezi që është e nevojshme të përsëritet se asnjë besim nuk mund të mbijetojë pa ndjenjën e absolutit. Absoluti i religjionit, në të vërtetë, është pasojë e domosdoshme e absolutes së parafillimit të saj. Ndjenja që e ka një i krishterë i mirë apo mysliman i mirë, që si njerëz të fesë e kanë këtë ndjenjë kur shkojnë rrugës së drejtë dhe kur vdesin në duart e Zotit, mbështetet në vërtetësinë (sigurinë) që vetvetiu buron nga ndjenja e absolutit në fe dhe përfundimisht në absolutin e Zotit.

Çka ndodh kur ky absolut shkatërrohet? Na ngelin vetëm tri mundësi. Njëra është ta hedhim poshtë pohimin e çdo religjioni në pikëpamje të absolutes së mesazhit të saj dhe të themi se mësimet e të gjitha religjioneve janë relative. Të veprohet kështu do të thotë, përfundimisht, të shkatërrosh të gjitha religjionet dhe fetë si të tilla. Njeriu përfundon në njërën apo tjetrën formë nga dy qëndrimet: i pari është një historicizëm, që i sjell të gjitha religjionet në dukuri të thjeshta sociale dhe historike. Njëri përpiqet të studiojë, kush në kë ka ndikuar, në atë mënyrë që kur kjo të sillet deri në përfundimin e skajshëm do të përfundonte me sjelljen e mësimeve më të larta në një supë molekulash kozmike, që, sipas evolucionistëve, të gjitha janë prodhuar. Natyrisht se kjo metafizikisht është absurde, por megjithatë njerëz të caktuar edhe më tej e praktikojnë metodën redukcioniste-historike. Qëndrimi i dytë është që të pranohet se thelbi i religjionit dhe i të besuarit është çështje personale dhe orientim personal, por që religjioni nuk ka përmbajtje afatgjate dhe të pandryshueshme intelektuale, ose para së gjithash përmbajtje etike. Prandaj, për fenë nuk duhet të flitet në kuptimin absolut, por duhet të ngelemi të vetëdijshëm për natyrën subjektive të pohimeve dhe kërkimeve fetare. Në të dyja rastet kjo mundësi do të thotë shkatërrim i religjionit apo, në rastin më të mirë, varfërim në këtë apo në atë mënyrë.

Mundësia tjetër është që ta pranosh vetëm fenë e vetvetes si absolut dhe t’i hedhësh poshtë të gjitha fetë e tjera – qëndrim ky që e mbajnë shumë njerëz. Ky qëndrim është normal për pjesën tradicionale të njerëzimit dhe njeriu nuk mundet që të mos e respektojë shumicën e fetarëve që e mbajnë këtë qëndrim. Nga këndvështrimi i myslimanit apo hindusit fetar, gjithsesi do të ishte më e pëlqyeshme që të llogariteni si “jobesimtar” nga ana e besimtarit të krishterë sesa të pranoheni si i barabartë nga ana e shekullarit apo agnostikut, me kusht që të pranohet se jetohet në botën pa kuptim fetar apo transcendent. Unë, natyrisht, nuk e kam për qëllim të implikoj se hipokrizia dhe jotoleranca janë më të dëshirueshme se toleranca, por që besimi religjioz, së paku ekskluzivist, është më i mirë sesa të mos besohet në asgjë, siç e ka vërtetuar historia e shekullit XX. Pra, ky qëndrim nuk duhet hedhur poshtë, sepse bota është e prirë për mohimin e transcendetes dhe relativizmit. Më mirë është që t’i mbahemi formës specifike të të Vërtetës, duke mohuar apo duke anashkaluar format e tjera të asaj të Vërtete, sesa që këtë të Vërtetë ta mohojmë në tërësi.

Duhet përmbajtur me të gjitha fuqitë për lidhjet që e bashkojnë njeriun me Zotin, në një kohë kur njeriu ndihet i rrezikuar nga agnosticizmi dhe nga botë të huaja fetare. Nuk duhet ashtu lehtë të kritikojmë, së paku në rastin e atyre që ende jetojnë përbrenda një universi religjioz homogjen. Duhet pasur parasysh se detyra e parë e njeriut, sipas kuptimit të çdo feje, është që ta shpëtojë shpirtin në çastin e vdekjes. Ne me të vërtetë i jemi përgjegjës vetëm Zotit për shpirtin tonë në çastin e vdekjes. Ne nuk jemi përgjegjës ndaj Tij për zgjidhjen e problemeve që lindin nga shumë religjione. Asnjë fe nuk thotë se nëse njeriu nuk i zgjidh problemet e religjionit tjetër nuk do të shkojë në Parajsë. Prandaj, lidhja e ngelur brenda fesë vetjake tek ata që nuk i ka prekur realiteti i feve të tjera nuk mundet thjesht të kritikohet, apo injorohet. Kam dëgjuar fundamentalistët të krishterë të thonë se të gjithë myslimanët janë paganë. Gjithashtu, që ndoshta është e panevojshme ta them, kam hasur në individë në mbarë botën të cilët mendojnë se të gjithë njerëzit duhet të jenë mes vete vëllezër e motra, por që nuk besojnë në Zotin edhe në botën e Shpirtit. Me kusht që myslimani i lirë ta praktikojë fenë e vet, ai për të cilin Absoluti është qendra e jetës, gjithsesi se do ta doja më shumë këtë kategorinë e parë nga ajo e dyta, përkundër kufizimeve në këtë perspektivë.

Problemi te ky qëndrim, megjithatë, është, siç është përmendur më lart, se ekzistojnë të çara në murin e botës homogjene religjioze, e për disa qenie njerëzore nuk mjafton të vërtetohet vetëm e vërteta e besimit të vet. Për burra dhe gra të tilla kjo do të thotë humbje e fesë, nëse nuk është dhënë përgjigja e kënaqshme në pyetjen “pse ekzistojnë shume fe e jo vetëm një”. Ka shumë njerëz që e kanë humbur besimin e thjeshtë në religjionin, pikërisht që ka arritur si rezultat i vetëdijes së tyre për traditat e tjera. Për shembull, personi i tillë bëhet i vetëdijshëm se ka murgj budistë që nuk besojnë në Zotin në kuptimin e krishterë, por pandërprerë agjërojnë, ndërsa krishteri beson në Zotin por nuk mund të agjërojë as tri ditë. Ky është lloj i problemit që e shqetëson një numër të madh njerëzish, e në veçanti në këtë vend dhe në Evropë. Megjithatë, mundësia e dytë që të llogaritet si fe e vërtetë vetëm feja vetjake, e vlerat e saj të njihen si absolute, me siguri se ekziston bile edhe në botën e sotme të diversitetit, por kjo ashiqare që nuk çon kah mundësia e hulumtimit dhe kuptimit serioz të religjioneve të tjera.

Është shumë mirë t’i hapësh xhamat e shtëpisë, me kusht që shtëpia të ketë mure

Para se të vazhdojmë më tej, duhet përmendur se një prej pasojave të huqjes së dijetarëve në Perëndim që të ofrojnë zgjidhje të duhur në kuptimin e takimit të religjioneve, që njëkohësisht do të jenë të kënaqshme intelektualisht dhe fetarisht, pikërisht është lufta mes religjioneve në njërën anë dhe forcimi i rezistencës ndaj të gjitha religjioneve nga ana tjetër. Ky fakt është i rëndësisë së madhe, që duhet të kuptohet dhe për të cilin këtu nuk mund të debatohet përveç kalimthi. Shumë njerëz në botën moderne supozojnë se modernizmi automatikisht sjell me vete edhe joanshmërinë në gjërat fetare dhe për aq sa njeriu bëhet modern, bëhet më shpirtgjerë ndaj fesë së njerëzve të tjerë. Kjo është e pasaktë, siç duket nga përvoja jo shumë e largët historike. Ekziston rrëfimi që e kam dëgjuar prej mësuesit tim. Unë tek ai kam mësuar sufizmin dhe filozofinë islame gati për njëzet vjet rresht. Një ditë mësuesi im i dashur më tha: “Është mirë të mos jesh i njëanshëm. Të jesh me vetëdije të hapur është sikur t’i mbash xhamat e vetëdijes hapur. Kjo është sikur kur i hap xhamat në shtëpi. Pra, është shumë mirë t’i hapësh xhamat e shtëpisë, me kusht që ajo shtëpi të ketë mure. Por, nëse nuk ka mure, të themi i ke vetëm dy xhama në mes të shkretëtirës, është e parëndësishme se a do t’i hapësh ato dy xhama apo jo.”

Ideja se për aq sa njeriu bëhet modern bëhet i paanshëm në kuptimin fetar është plotësisht absurde. Bile edhe nëse nuk ekziston njëanshmëria në njëfarë niveli është jorelevante, sepse për modernistët nuk ka principe që duhet të mbrohen nga gabimet për çdo çmim. Për ta, principet e pandryshueshme janë barazuar me dogmatizmin dhe shpirtngushtësinë. Secili që është mbi moshën gjashtëdhjetëvjeçare, që e njeh Lindjen, bile edhe dikush tjetër që është më i ri, me ndonjë përvojë të zonave të modernizuara të atij regjioni, e di se një mysliman, hebre, apo i krishterë në Lindjen e Mesme ka qenë shumë më tolerant në kuptimin fetar para një gjenerate sesa janë sot, por edhe sot është shumë më tolerant në zonat më pak të modernizuara të asaj bote sesa në qytetet e mëdha. Ky është fakt tragjik, me arsyet e thella që ndodhen në bazën e tij.

Duke i lënë anash çështjet politike që e kanë shkaktuar këtë problem në atë zonë të botës, gjithashtu ekzistojnë edhe arsyet fetare. Njëra prej arsyeve është se të nxituarit e modernizmit mbi identitetin fetar ka shkaktuar te shumë njerëz ndjenjën që ta theksojnë atë identitet si ekskluzivitet. Ekskluziviteti lindi fenomenin e ri të cilin nuk e parapanë sociologët e mëhershëm perëndimorë të religjionit. Por, nuk e parapanë edhe rilindjen e religjionit në një pjesë të madhe të botës. Religjioni është dashur të dalë mode dhe të zhduket në të ashtuquajturën botë jo shumë të zhvilluar, pas disa programeve pesëvjeçare ekonomike; dhe natyrisht kjo nuk ndodhi, siç tregojnë rastet në shtetet siç janë Irani dhe Egjipti. Në botën joperëndimore, modernizmi me vete solli jo vetëm erozionin e religjionit, por edhe rilindjen e fesë në një formë shumë më ekskluzive.

Por, duke e lënë anash këtë fakt dhe duke iu kthyer mundësisë tjetër, pikëpamjes se vetëm feja vetjake është e vërtetë e të tjerat janë të rrejshme, duhet ripërsëritur se kjo me të vërtetë është një prej qëndrimeve mbisunduese në botë. Mirëpo, kjo nuk është e mjaftueshme vetvetiu, sepse faktorët e përmendur në pjesën e parë të kësaj ligjërate, ku kam folur për realitetin universal të prezencës së karakterit fetar, duhet të merren parasysh nga cilido që është i ndershëm ndaj vetes së tij, ndërkaq ka pasur takim jo të trazuar me religjionin dhe shpirtëroren, jashtë kufijve të botës së tij religjioze. Gjithashtu, është e qartë se ky qëndrim nuk është i mjaftueshëm për nevojën e hapur njerëzore dhe sociale që të krijohet paqja dhe kuptimi më i mirë mes pasuesve të religjioneve të ndryshme.

Mundësia e tretë është që të vërtetohet se të gjitha religjionet që kanë ardhur nga Qielli janë të vërteta. Ky nuk do të thotë implikim se të gjitha pohimet fetare janë të vërteta. Gjithmonë ekziston nevoja për principin e arsyes. Por, nëse thuhet se të gjitha religjionet e shpallura, të gjitha traditat historike, të gjitha religjionet e mileniumit të gjinisë njerëzore që i kanë prodhuar civilizimet, artin sakral, teologjinë dhe shenjtorët që e kanë manifestuar fenomenin e shenjtërisë, që është kriter shumë me rëndësi për gjykimin e origjinalitetit të religjionit, pra nëse vërtetohet se të gjitha këto fe qiellore janë të vërteta, atëherë ballafaqohemi me dy pyetje të rëndësishme. E para, pra nuk ka gënjeshtër? Sepse, nëse fetarisht është thënë e gjithë e vërteta, atëherë nuk ka gënjeshtër dhe në të vërtetë nuk ka të vërtetë. Dy edhe dy bëjnë katër, por nëse për shkak të shpirtgjerësisë themi se shuma mund të jetë pesë, apo mëshira kërkon që gjashtë të jetë e sakta, atëherë thënë matematikisht asgjë nuk është e saktë. Pyetja e parë është çështja e së vërtetës.

Kush mund t’i hedhë pohimet për vërtetësinë e religjioneve?

Pyetja e dytë është çështja e autoritetit, që do të thotë kush mund t’i hedhë pohimet për vërtetësinë e religjioneve të ndryshme dhe me çfarë autoriteti? Ekzistojnë dy pyetje bazë prej të cilave e dyta është në veçanti e rëndësishme kur lëvizim jashtë një religjioni të caktuar. Derisa ngelim përbrenda një religjioni, brenda atij religjioni gjithmonë ekziston një autoritet i pagabueshëm, garancë e të cilit është Qielli, për ata që e pranojnë atë besim. Pra, shikuar në aspektin afatgjatë, fare nuk do të kishte religjion. Pavarësisht se a është fjala për Shpirtin e Shenjtë, Magisteriumin, Imamët, Ymetin (bashkësinë muslimane), Rrotën e Dharmës, apo realitete të tjera identike, në secilin religjion duhet të ekzistojë një realitet dhe garancion i vërtetësisë së atij religjioni. Përndryshe njeriu nuk do ta pasonte atë religjion me bindjen për autenticitetin e mësimeve të atij religjioni. Besimtarët e një tradite të caktuar fetare rrojnë me bindjen dhe sigurinë se ekziston një autoritet që garanton autenticitetin e saj.

Pra, kurdo qoftë që njeriu niset jashtë kufijve të një feje dhe vërtetohet se të gjitha fetë janë të vërteta, pyetja e parë që shtrohet është: “Në emër të cilit autoritet flisni ju?” Kjo është pyetje bazë së cilës duhet t’i ofrohet përgjigje, krahas pyetjes së shtrohet në raport me të vërtetën fetare dhe kriterit për të vërtetën. Kur pohojmë se të gjitha fetë janë të vërteta, pse atëherë Hinduizmi është i vërtetë, e fenomeni Xhonustaun nuk është? Në bazë të cilit kriter mund të dallohen religjionet e rrejshme nga ato të vërtetat? A duhet të thuhet se të gjithë njerëzit kanë të drejtë të jenë deputetë të vërtetë, njëjtë sikur që të gjithë kanë të drejtë të votojnë? Bile, edhe në këtë epokë të egalitarizmit, pak njerëz do të përgjigjeshin pozitivisht në këtë pyetje. Këtu edhe më tej ngelin pyetjet rreth autoritetit dhe vërtetësisë. Tani në këto pyetje definitivisht është dhënë përgjigje dhe ato nuk janë pyetje në të cilat nuk mund të përgjigjet. Mirëpo, ngelet fakti se përgjigjet definitive që janë ofruar nuk janë dëgjuar fuqishëm në qarqet e gjera aktuale fetare dhe akademike.

Vijon në numrin e ardhshëm të Shtojcës për Kulturë. Seyyd Hossein Nasr ka qenë profesor i Studimeve Islame në Universitetin “George Washington” në Washington D.C. Përgatiti: Skënder Latifi